प्रदूषणापासून आपल्या मुलांच्या फुफ्फुसांची काळजी कशी घ्याल?
गेल्या काही दिवसांत खिडकीतून बाहेर बघितल्यावर तुम्हालाही जाणवले असेल की ऊन थोडे धूसर आणि निस्तेज दिसतेय. हे केवळ नेहमीचे ‘धुके’ (Fog) नाही, तर हे हवेतील विषारी धूर आणि धुके यांचे मिश्रण म्हणजेच ‘धुरके’ (Smog) आहे. आपल्या लहान मुलांच्या आरोग्यासाठी ही एक धोक्याची घंटा आहे.
एक बालरोगतज्ज्ञ म्हणून सध्या मी बघतोय की, मुलांमध्ये खोकला, धाप लागणे आणि सर्दी-पडश्यासारखी लक्षणे खूप वाढली आहेत आणि ती लवकर बरी होत नाहीत. बर्याचदा हा बॅक्टेरियामुळे होणारा आजार नसून, दूषित हवेमुळे होणारा ‘केमिकल ब्राँकायटिस’ (Chemical Bronchitis) असतो.
या प्रदूषणयुक्त हिवाळ्यात तुमच्या कुटुंबाला आणि मुलांना सुरक्षित ठेवण्यासाठी काही महत्त्वाच्या टिप्स खालीलप्रमाणे:
१. बाहेर पडण्याच्या वेळा बदला (The Golden Hours Rule)
हिवाळ्यात थंड हवा जमिनीच्या जवळ असते, ज्यामुळे हवेतील प्रदूषण वर न जाता आपल्या आसपासच साचून राहते (याला ‘Winter Inversion’ म्हणतात).
टाळा: सकाळी लवकर (६ ते ९) आणि सायंकाळी (६ नंतर) मुलांना बाहेर नेणे किंवा मैदानावर पाठवणे टाळा. यावेळी हवेची गुणवत्ता (AQI) सर्वात खराब असते.
योग्य वेळ: दुपारी ११ ते ४ या वेळेत, जेव्हा कडक ऊन पडलेले असते आणि हवा खेळती असते, तेव्हाच मुलांना बाहेर खेळू द्यावे.
२. मास्कचा योग्य वापर
केवळ रुमाल, स्कार्फ किंवा मफलर नाकाला गुंडाळल्याने हवेतील अतिसूक्ष्म कण (PM2.5) अडवले जात नाहीत. हे कण थेट फुफ्फुसात जातात.
सल्ला: जर तुमचे मूल शाळेत जाण्यासाठी रिक्षा किंवा दुचाकीने प्रवास करत असेल, किंवा ट्रॅफिक असलेल्या भागात जात असेल, तर मुलांच्या मापाचा N95 मास्क वापरा (किंवा कमीतकमी फिल्टर असलेला कापडी मास्क तरी वापरा).
३. घरगुती उपाय आणि आहार
आपल्या भारतीय स्वयंपाकघरात फुफ्फुसांची ताकद वाढवणारे अनेक उत्तम उपाय आहेत.
हळद-दूध: रात्री झोपताना मुलांना कोमट हळद-दूध नक्की द्या. यामुळे घशाला आराम मिळतो आणि रोगप्रतिकारशक्ती वाढते.
भरपूर पाणी: मुलांना कोमट पाणी प्यायला द्या. घसा कोरडा पडला की जंतुसंसर्ग लवकर होतो, पण घसा ओला (Hydrated) असेल तर धूळ आणि जंतू शरीराबाहेर टाकणे सोपे जाते.
४. घरातील हवा शुद्ध ठेवा
वेंटिलेशन: सकाळी लवकर खिडक्या उघडू नका. दुपारच्या वेळी ऊन आल्यावर खिडक्या उघडून घरात ताजी हवा येऊ द्या.
स्वच्छता: शक्य असल्यास भारी कार्पेट किंवा जाड पडदे टाळा, कारण यात धूळ साचते. घरात झाडू मारल्याने धूळ उडते, त्याऐवजी ओल्या फडक्याने लादी पुसून घ्या (Wet Mopping).
धोक्याची लक्षणे: ‘वात्सल्य’मध्ये कधी यावे?
बहुतेक वेळा खोकला घरीच बरा होतो, पण खालील लक्षणे दिसल्यास अंगावर काढू नका आणि त्वरित दवाखान्यात या:
श्वास जोरात चालणे: जर मुलाची छाती नेहमीपेक्षा जास्त वेगाने वर-खाली होत असेल.
छाती आत ओढली जाणे: श्वास घेताना बरगड्यांमधील त्वचा किंवा गळ्याचा भाग आत ओढला जाणे (Retractions).
आवाज येणे: श्वास सोडताना छातीतून शिट्टीसारखा (Wheezing) आवाज येणे.
सुस्तपणा: मूल जर खूप गळून गेले असेल, खेळत नसेल किंवा जेवण/दूध घेत नसेल.
टीप: हा लेख पालकांच्या माहितीसाठी आहे. जर तुमच्या मुलाला अस्थमा (Asthma) किंवा श्वसनाचा त्रास असेल, तर कृपया आपल्या डॉक्टरांचा किंवा आमचा वैयक्तिक सल्ला नक्की घ्या.